آذربايجان دا چيلله گئجه ‌سي - شب یلدا در آذربايجان

اونو بير تاختانين اوستونه قويوب دؤيه‌ج ايله تاپدارلار. اونو تاپداديقجا، اوزونه جويز ايچی سپه‌رلر و بو ايشی اوقدر گؤره‌رلر كی بير برك و آغ حالوا كی ايچی دولودی جويزايله أله‌گلر. قيشين سويوغوندا بو حالوا آدامی بير پارچا اود ائله‌ر.

جويز حالواسيندان باشقا، كئشير حالواسی دا پيشيره‌رلر كی كئشيری رنده‌‌له‌ييب اجاق اوسته قويارلاركی اؤز سويو ايله پيش‌سين. سورا اوستونه دوشاب تؤكوب وارگوج ايله قاينادارلار كی شيره كئشيرين جانينا ياتيب بركييه. اوجاقدان گؤتوردوكده اوووج- اوووج جويز ايچی اونا آرتيريب قارشيديرارلار. قاليب سويودوقدان سورا يئمه‌لی بير حالوا اولور.

 

cilla-gecase

                      

كئچميش لرده چيلله گئجه‌سی كورسونون دؤوره‌سينه ييغيشيب گئجه ياريسينا جان ديئيب گولوب صؤحبت له شرديلر. شاما دا پيلو و يا كوفته پيشي‌ره‌رديلر و شامی يئديك دن سورا، مئجمه‌‌ئی يه دوزدوك ‌لری يئمه‌لی لری آرايا قويوب قورتولونجا يئيه‌رديلر.

چيلله گونو نيشانلی اوغلانلار، نيشانلي‌لارينا چيلله ليك يوللايارلار و گئجه‌نی قوهوملار بير يئره ييغيشاركن آغا- خانيم‌لار بير- بيرلريندن آيری قووال چاليب اي‌له نرلر. اورمولو لار دئيه‌رلر كي‌ كيچيك چيلله بؤيوك چيلله‌دن سويوق اولار. نييه‌كی كيچيك چيلله گلمه ميشدن آند ايچركی «ائله سوووخ اولاجه‌يم اوشاخلاری بئشيكده قورو دام».

كيچيك چيلله‌نين آخيرلاری داوارلارين دوغوم واختی و پيشيك‌لرين ميروولانمالاري‌دير و اسفند آيي‌نين بايرام آيی اولدوغونا گؤره، ياغان قارلارا چئشيدلی آدلار وئريله‌ر‌كی اونلارا موشتولوقچی قار ، بيلديرچين قاري، قار قار قاري، سئرچه قاری و چرشنبه قاری دئيه‌رلر. بو قارلار بير سيرا قارلارديلار كی دوام‌لاری آزدی و أريديكجه قاباقكی قارلاری دا اؤزلري‌له أريده‌رلر و ائل ايچره قاريئيه‌ن آدلانارلار.

اسفندين اورتالاريندا بير جوره بولبول تاپيلاركی اونا «چيخ يازا» دئيه‌رلر و باهارين موشتولوقچوسودور. بولبول اوخودوقجا «چيخ يازا» دئيه‌ر و چيخ يازا گلنده حاجی لئي‌لك‌لرين باهارين گلديسيندن خبری اولوب سولارا ايشه‌ركن سولاری قيزديرار.


 

خوی : 

جماعت كاسيب دان دولتلیه لازم بيلرلركی بازاردان پشمك و حالوا آليب ائوه آپارسين‌لار. چيلله‌يه گؤره بير مئجمه‌ئی حاضيرلايارلار كی ايچينده پشمك، حالوا و قارپيز اولار. شامادا تويوق پيلوو يا پيلو و خوروش پيشيره‌رلر. شامدان سورا ائوين بؤيوی يئمه‌لي‌لری بؤلوشدوروب اوتورارلار صؤحبته.

 

نيشانلی قيزلارا يوللانيلان خونچادا اون ايكی بشقاب اولار. بو بشقاب‌لارا پشمك، ميلاخ، جوربه‌جورحالوا، قارپيز، شيرنی و آيري- آيری ميوه‌لر دوزوب اورتادا بير بوخچا اولاركی خلعت دئیله‌ر و عبارتدير گلين دونو نان قيزيل دان. قيز ائوی چوخ احتراملا خونچالاری قوناق اوتاقينا قويوب حامبالا انعام وئريب يولاسالارلار. سورا دوست تانيشا و قوهوم‌لارا خبر وئره‌رلركی خونچالاری گليب گؤرسون‌لر. قوهوم قونشو خونچالاری گؤردوكده شادليق ائده‌رلر و اونون يئمه‌لی لريندن يئیب دئيه‌رلر: «ائولری آباد».

 

چيلله گئجه سينده اوقيزلاراكی تزه أر ائوينه گئديب‌لر، عائله‌لری طرفيندن چيلله ليك يوللانار و عقيده بونادير بئله ليك‌له چيلله‌نين آغزی شيرين اولوب قيش خوشلوق ايله كئچر. خونچالارا دوزوله‌ن حالوا لار اوچ جوره اولار: 1- چونجود‌ حالواسی 2- جه‌ويز حالواسی 3- كئشير حالواسي

 

«خوي‌» ون «پره» سينده، چيلله گئجه‌سی نيشانلی اوغلانلار آتا آنا‌لاري‌له بيرليكده آداخلي‌سی گيله گئديب اؤزلري‌له بير قوغون‌دا آپارارلار. قوغونو اوتاقين وسطينده بؤيوك بير مئجمه‌ئیه قويارلار. گلين‌ين آتا آناسيندان باشقا آيری قوهوم‌لار‌دااولارلار. سونرا گلين پرده داليندان ائشیه چيخيب سلام وئره‌ركن چوخ مؤدب حالدا بير بوجاق‌دا اي‌له‌شر و واختی چاتاركن بيچاقی أْله آليب قوغونو ديليم- ديليم بؤلوب پايلايار.

 

رسم‌دير كی قوغون بير ديليمينی كوچه قاپيسي‌نين آغزينا قويارلار تا يوخسول بير آدام اونو گؤتوروب يئمك له ائوده‌كی اوغلان قيزلارين بختی آچيلا و گلين ايله داماد قوشا قاریالار. اوغلان آناسی بو آندا نيت ائده‌ركی اوغلو، آلديقلاری گلينی بوشامايا. بو ائلين سئويملی رسم‌لريندن بيری بودوركی هئچ كيشی گرك آروادينی بوشامايا. هابئله رسم ديركی چيلله گئجه‌سی شريت دن پالتار آسالار. صوبح اذاني‌ناچان پالتارلار شريت‌دن دوشورسه، بو اينام‌دا اولارلاركی بو ايل قيشی سويوق و قار- بورانلی اولاجاق و گرك‌كی أین‌لرينی بركيديب پالتار‌لارينی چوخالدالار.

 

چالديران (قره‌عيني):

 

چيلله گئجه‌سی قوهوم قونشولار بير يئره یغيشماقلا فال آچيب چيلله‌»نی «بدر» ائله‌رلر. بو مراسيم ده ائل طايفانين بوتون اوغلان قيزلاری و خانيم‌لاری شركت ائده‌ركن. ائو صاحابی فال توتماق دان قاباق، قوناقلارا قاوورقا و «هديك» وئره‌ر. بوغدانی يويوب پيشيره‌ركن اونا بير آز دوز و جويز ايچی قاتارلار كی هديك دئیله‌ر. قاوورقادا ساج اوستونده قاوورلانميش بوغدادير. بونلاری يئديك‌دن سونرا مراسيمه باشلايارلار. قيزلاردان بيرينی كی هاميدان اوتانجاق و باش آشاغی دير سئچه‌رلر كی گئده بولاقدان سو گتيره. سويا گئتيدك ده يولدا گرك كيمسه ايله دانيشمايا، دؤنوب دالی يا باخمايا، آستيريب اؤسكورمه‌يه و سو قابينی يولدا يئره قويمايا و اگر بو ايش‌لردن بيرينی گؤرورسه، نیتي‌ باطل اولار و گرك قایدا تزه‌دن باشلايا.

 

گتيريله‌ن سويو باشقا بير قاباتؤكوب ايکی ای‌نه کی باشلارينا پامبوق دولانيب ديرسويون ايچينه سالارلار. او اي‌نه‌كی باشينا چوخ پامبوق دولانيب بير اوغلان آدينا و او ا‌ی‌نه‌ كی پامبوقی آزدير، بير قيزين آدينا سويا سالينار. ای‌نه‌لر سويون اوزه‌رينده بير- بيرلرينه ياپيشيرسالار دئيه‌رلر كی بونلار بير بيرلري‌نين قسمتی ديلر. اگر ای‌نه‌لر بير- بيرلرينه چاتماسالار دئيه‌رلر هره سي‌نين قيسمتی آيري‌دير. بو فالی بؤيوك چيلله‌نين اونونجو گئجه‌سينده ياداكيچيك چيلله‌‌نين اول گئجه‌سينده توتارلار.

 

باشقا بير فال‌دا واركی اونا مؤهره‌ فالی ياكوپه سالماق دئيه‌رلر. بولاقدان گيتريلن سويون اوزه‌‌‌رينه اؤرتوك چكرلر واؤزگه‌دن گيزلی هره اؤز اوره‌ینده نيت ائده‌ركن سويا بير مؤهره يا مينجيق سالار.

 

سونرا بير قيز جيغاز ألينی سويا ساليب مينجيق يا مؤهره لری بير- بير چيخاراركن بير ماهنی يا باياتي‌دا ديله گتيره‌ر. سؤزونو ديئيب قورتارديقدا، آلينی آچيب او وجوندا كی مؤهره‌نی گؤرسه‌در. مؤهره صاحابي، اوخونان ماهنی يا باياتی دان اؤز نيتی نه گؤره تعبير ائده‌ر. مثلا بير قيزكی نيت ائديب تئز ليكله أره گئده جك يايوخ، بو ماهنی اوخونورسا سئوينجك اولار:

 

ألينده بايدا گلين دورموشدی چايدا گلين

 

آللاه مورادين وئرسين آچيلان آيدا گلين

 

يا اگر بير قوجا خانيم نيت ائده‌كی اؤلنه‌جان اونا مشهد، كربلا و مكه زيارتی قسمت اولاجاق يا يوخ بو باياتی دئیليرسه اوره‌ك دن بير آه چكيب كدرله‌نر:

 

گؤزون قالدی گؤزومده تاب قالمادی ديزيمده

 

گؤيول ايستير أل يئتمير حسرت قالدی گؤزومده

 

ماكو:

 

ماكو و اونون كندلرينده ايسه، ائل ايچره‌ فال توتماق مرسوم دور آمما بو ايشی كيچيك چيلله‌نين آخير گئجه‌سی گؤره‌رلر. بير نفری بولاغ باشينا يوللايارلار كی گئديب سوگتيره‌ و گئديب گلنه‌جان گولمه‌يه، دانيشماغا و دالی يا چؤنوب باخماغا حقی يوخدي. سويو گتيرديك ده اونو بير قابا تؤكوب ايكی دانا پامبوغ لا سرينميش ای‌نه‌نی سويا سالارلار. بو ای‌نه‌لر بير- بير لرينه چاتير سالار او آدام كی ای‌نه‌لری سويا آتيب دی سئوگی سينه قوووشابيله‌ر يوخسا، سئوگي‌سی اؤزگه‌يه قيسمت اولار. بو ايشی گئجه‌نين سونوناجان نوبت ايله تكرار ائده‌رلر و بيرليكده بو شعرلری اوخويارلار:

 

آی چيلله چيلله قارداش آتين قمچي‌له قارداش

 

بير گلدين دانيشماديخ قلبيم آچيلا قارداش

.

قوشا چای (مياندواب) :

 

مياندوآب را چيلله‌يه بير ايكی هفته قالان، آروادلار ائوين هيسين آليب سلقه سهمان ائده‌رلر. نیه‌كی ايكی چيلله آراسی ائولری تؤكمزلر و دئيه‌رلر: «چيلله‌ ني‌ سينديرماريخ»

 

چيلله گئجه‌سی ياخشی شام پيشيريب يئديك دن سورا، قارپيز و حالوادا آرايا چيخار و معتقدديلر كی شيرين يئمك‌له چيلله هاوانی سويودماز و جماعتی اذيت ائتمز. گئجه ياتاندا دا آينايا باخيب ياتارلار. چيلله‌نين آخير گونو خانيملار حالوا پيشيريب دئيه‌رلر: «ايندی كه قيش بيزيم ائويميزدن چيخيب گئده‌جك قوی آغزی شيرين گئتسين او گونون آخشام چاغي‌سی دا اوديانديريب اوستوندن آتيلار كن دئيه‌رلر: «چيلله قوودي، چيلله قوودي، سحر مينجيق، سحر مينجيق»

 

مياندوآب خلقی ايكی چيلله‌نی قارداش بيلرلر. بؤيوك چيلله نی بؤيوك قارداش و كيچيك چيلله‌نی كيچيك قارداش. اسفند آی‌نين 10 گون اولينه‌ده چيلله بئچه دئيه‌رلر.

 

 

سید ابوالقاسم انجوی شیرازی

ترجمه : علیرضا ذیحق

قوای مصلح جیلوها در اورمیه 1918 میلادی

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

 

قوای مصلح جیلوها در اورمیه 1918 میلادی

 

 

فجایع سال های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷ ه.ش که منجر به قتل عام حدود ۱۵۰ هزار نفر از اهالی اورمیه گردید،چنان وحشت ناک میباشد که تاریخ نویسان این منطقه از حوادث نه ساله حضور ارتش جرار روسیه تزاری به سادگی میگذرند.این حضور روس ها که از اردیبهشت ۱۲۸۸ ه.ش مصادف با ۲۹ آوریل ۱۹۰۹ میلادی،آذربایجان را در اشغال خود داشتند و از هیچ ظلم و جنایتی فروگذار نکردند،و کمتررین آثار آن خدشه دار کردن استقلال ایرانیان و به خصوص ترک های آذربایجانی بود،که همراه با آن اغلب شهرهای آذربایجان دست به چپاول گشوده و کشت و کشتارهایی را راه انداختند.از آن جمله دو بار بازار اورمیه را روس ها غارت کردند و به آتش کشیدند،و هر کسی را و هرجایی را که خواستند از بین بردند.

 

 

ولی حوادث بعد از خروج روسها از اورمیه و ورود جیلوها و قاچاق ارمنی ها به اورمیه چنان هولناک است،که شاید فقط بمباران هیروشیما و ناکازاکی با آن قابل مقایسه باشد؛چرا که در هر دو حادثه ۱۵۰ هزار نفر انسان بی دفاع در دو نقطه ی جداگانه از کره زمین قتل عام شدند ،که در هر دو دست استعمار آشکارا وجود داشته است.

 

قوای مصلح جیلوها در اورمیه 1918 میلادی

 

نظر به اهمیت رخدادهای سال های ۱۲۹۶-۱۲۹۷ ه.ش در اورمیه مطالب این مقاله ،به این حوادث خونین رقت بار اختصاص می یابد،که کم و بیش از آن یاد شده ، ولی به صورت مکتوب و جامع به نام تاریخ قتل عام ترک های آذربایجانی توسط ارامنه و جیلوها در اورمیه و اطراف آن ثبت و ضبط نگردیده،که نیاز آن احساس می گردید.تا نسل جوان و جویای احوال گذشتگان از آن اطلاع پیدا کنند .گفتنی است که هدف از انتشار این دسته از مقالات در اذردیلی نیوز،معرفی چهره ی واقعی استعمارگران در این منطقه می باشد؛که به هر وسیله ای میخواهند به اهداف شوم خود برسند .و به هیچ عنوان قصد تخریب قومی ارامنه که در حال حاضر به عنوان یک اقلیت قومی در کنار ترک های آذربایجانی در شهر اورمیه برادر وارانه زندگی میکنند را نداشته و نداریم.

 

علت قتل عام در اورمیه توسط ارامنه در سال ۱۲۹۶ ه.ش

 

در قتل عام عمومی مردم اورمیه تنها روسها دست نداشتند بلکه نقش مهمتر را انگلیسی ها بازی میکردند،تا با تشکیل حکومت خودمختار و مستقل ارمنی در مقابل امپراطوری عثمانی ،هندوستان را از گزند آن ها حفظ کنند.در بین گروهی از آشوریان و مسیحیان افراطی که در کشورهای ایران و عثمانی پراکنده بودند،و همواره مترصّد تامین هرچه بیشتر منافع خود از هر راهی بودند،سرانجام با مساعدت و حمایت مالی پدر خواندگان خود یعنی آمریکا،انگلیس،فرانسه و روسیه به فکر داشتن کشوری برای خود افتادند.این حرکت سیاسی برای تشکیل کشوری در ساحل غربی دریاچه اورمیه با حکومت آشوری هدف آنها قرار گرفت.

 

 

پس با این اوصاف که بیان شد،انگلیس،روسیه،فرانسه و آمریکا با رایزنی هایی که میکردند ،تصمیم میگیرند که در غرب آذربایجان یک حکومت مستقل مسیحی تشکیل دهند.و تشکیل این حکومت به قیمت پاکسازی مسلمانان با قتل عام به وسیله ی اردوی مسلح مسیحیان مهاجر در شهر اورمیه و ۸۸۰ روستای اطراف آن سلماس و کهنه شهر بیش از ۱۵۰ نفر مسلمان ترک آذری به طرز فجیهی در مدت زمان کوتاهی کشته شدند.و می رفت که هدف شوم آن جنایتکاران تاریخ تحقق یابد که با حمله ی ارتش عثمانی به اورمیه و اطراف آن نقشه ی شوم آن ها ناکام ماند.

 

تاریخ دقیق قتل مسلمانان ترک آذری شهر اورمیه،به دست ارامنه ی افراطی در اسفند ماه ۱۲۹۶ ه.ش مصادف با مارس ۱۹۱۸ میلادی رخ داد،بیش ترین قتل عام در شب چهارشنبه صوری سال ۱۲۹۶ ه.ش بوده است.حاکمان قاجار فقط خبر قتل عام را میشنیدند و گوش می کردند که تاریخ از عکس العمل غلط آن ها شرم سار است!

 

پس از نسل کشی ترک های آذری مسلمان اورمیه و اطراف آن، حدود ۸هزار ارمنی مسلح و جنایت کار به غرب آذربایجان سرازیر شدند تا دیگر ارامنه ی قاتل را یاری کنند.

 

فجایع تشکیل حکومت آشوری -ارمنی دراورمیه مسیر تاریخ این خطه از ایران و آذربایجان را به کلی عوض کرد.واگر در ان روز ها حاکمان بی لیاقت وقت قاجار سستی به خرج نمیدادند

امروز این خطه شکوفاتر و پر رونق تر و نام آوران آن افتخاراتی برای وطن و بسیاری از آثار تاریخی شهر اورمیه که از بین رفته است،پا برجا بود.و ایران و ایرانی از برکات ان برخوردار بود و با توجه به جمعیت حدود ۵میلیون نفری آن زمان ایران و مقایسه با جمعیت نزدیک به ۸۰ میلیون نفری حال ایران ،کشتار ۱۵۰ هزار نفر ترک آذربایجانی آن زمان برابر با قتل ادامه ی نژاد ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار

 

نفر کنونی و شاید بیشتر میتواند باشد که تا حیات در این منطقه پا بر جا است،قابل جبران نخواهد بود